Revisie e-visie noodzakelijk
Den Haag, 8 augustus 2010
Teruggekomen uit Barcelona trof ik de krant van 6 augustus een stuk van Vincent Icke, die oud en wijs, waarschuwde voor een digitaal gevaar. E-boeken en -readers. “Ik houd van vrijheid dus koop ik geen e-book” staat er boven het stuk.
Nu had ik toevallig kort daarvoor zelf zo’n bewuste keus tussen papier en digitaal gemaakt. Zou ik voor onderweg mijn Sony e-reader inpakken die ik in december 2009 had gekocht in de overtuiging dat ik daarmee hét kerstgadget van dat jaar te pakken had? Of toch maar het laatste boek van Gerrit Komrij met een hard kaft en stofomslag (niks stof, gewoon papier) ‘Morgen heten we allemaal Ali’? In strijd met trend en logica koos ik voor het laatste. Het papier was op dat moment de weg van de minste weerstand. Het zegt wel iets over mijzelf.
Rond de kerst had ik de nieuwigheid uitgeprobeerd. Niet door gelijk iets uit het beperkte Bol.com aanbod te kopen, maar met de gratis klassieker Anna Karenina van Leo Tolstoj in een op het oog 19e eeuwse uitgave. Ik meen dat het e-book bij de reader meegeleverd was, of anders kan je meer van zulke oude boeken uitkiezen op de website gutenberg.org. Met de originele pagina’s in drieën gehakt, nu virtueel een flinke pil en qua opmaak, taal, ja in alle opzichten exotisch, echt iets voor de kerst, de Russische winter van 2009. Niet met rode en gouden ballen, maar een modern, grijs, spiegelend metaalglazen plankje.
En ik kan je zeggen, die eerste ervaring beviel uitstekend. Niet alleen het verhaal en de taal van de door relatieproblemen gekwelde hoofdpersonen in Moskou en St. Petersburg (de plek van het huis van de Karenins buiten de stad blijkt op Google Earth min of meer te achterhalen). Maar ook het gebruik van het apparaat is apart. Zeker, het is een product in de kinderschoenen nog, met veel mogelijkheden voor verbetering. De onlangs gelanceerde iPad van Apple laat zien waar je dan aan kan denken. Maar toch. Al was het vooraf eigenlijk al duidelijk: dit soort dingen gaan ons leven binnendringen om er te blijven en tot ieders dagelijkse gebruiksomgeving te behoren. Even onmisbaar als telefoon, televisie en computer. Het boek, het magazine en de krant worden allemaal naar je e-reader gebeamd. Straks zal je dan ook grote en kleinere exemplaren gaan krijgen. Het werkt technisch, maar nog niet soepel naar de massa toe. En het is nog wachten op inhoud, maar ook dat duurt echt niet lang meer.
Toch gek dat ik, toen het er voor op reis op aan kwam koos voor een nieuw, papieren boek, een dag daarvoor aangeschaft in zo’n inloop-boekwinkel. Niet moeizaam langs beeldschermen klikken of formulieren invullen. Je hoeft ook niets te bestellen. Je kan er zo inlopen en alles wat je ziet liggen kan je pakken, direct betalen en meenemen. Net de Mac of KFC, erg makkelijk. Je kan er zelfs willekeurige stukken proeflezen, in feite onbeperkt.
Zulk buitengewoon gebruiksgemak blijkt ook nog eens moeiteloos samen te gaan met de weergave van fantastische teksten. Deze laatste uitgave van Komrij, een verzameling van eerder gepubliceerde lezingen en artikelen – vrolijke bespiegelingen over de tijdgeest – vind ik een aan-rader. Ook op e-reader. Al vraag ik me af waarom iemand de bespiegelingen vrolijk heeft genoemd. Dat zijn ze in geen enkel opzicht. Zo gaan ze over schijven en over lezen. Over kunst, creativiteit en over Wagner. Beslist geen vrolijke avonturen van Dik Trom.
Terug naar een andere, niet per se vrolijk getinte boodschap, nu van Vincent Icke. De Leids hoogleraar theoretische sterrekunde, beeldend kunstenaar en publicist waarschuwde in het verleden ook al voor de mogelijk rampzalige gevolgen van het EPD, het Elektronisch Patiënten Dossier. Daarmee had hij een punt. Het is er dan ook nog niet van gekomen dat EPD. Maar zijn waarschuwing in vergelijkbare toonaarden voor iets heel anders, namelijk voor die vriendelijke, onschuldige, tamelijk passieve e-reader bracht mij wel tot een nieuw inzicht.
Icke meent dat E-readers een gevaar zijn omdat ze teveel macht geven aan de e-business. Hij haalt er de nodige details bij, soms onhandige eigenschappen van e-books en e-readers om aan te tonen dat er een complot van e-business kapitalisten aan het werk is. E-books zijn vanwege de pas één jaar oude open-source standaardisatie soms nog niet goed uitwisselbaar op verschillende e-readers, je kan ze niet uitlenen, ze kunnen soms worden gewist op afstand, je gedrag kan worden gevolgd en noem nog zo wat nadelen van verschillende types en fabrikanten op. Dat wil je allemaal niet.
Maar met de focus op zulke details die ongetwijfeld binnenkort met nieuwere versies weer anders werken, raakt het zicht, het vernieuwende inzicht dat Icke toch naar voren brengt ondergesneeuwd.
Want waar gaat het om? Het gaat om het inzicht, het begrip en de erkenning dat een digiaal e-product een wezenlijk ander product is dan zijn analoge voorganger met dezelfde inhoud. Dat is een héél belangrijke boodschap met verstrekkende gevolgen, die zelden of nooit naar het grote publiek of door de politiek wordt uitgedragen.
Een MP3 is iets heel anders dan een grammofoonplaat. Of een bandopname. Of een live uitvoering. Terwijl naar de muziek die uit de speakers komt wordt geluisterd met herkenning: Ja dit is het!
Een e-mail lijkt erg veel op een getype brief als hij uit de printer komt. De tekst is ook hetzelfde. Maar een brief is een ander product waarvoor ooit het “briefgeheim” is bedacht, het zegel, de enveloppe en andere hulpmiddelen met spelregels. Zulke heldere hulpmiddelen en spelregels zijn bij e-mail onbekend. Iedereen doet maar wat. Kopie hier, delete daar. Outlook. Backup. Hôpá.
Een e-boek is niet een kopie van een papieren boek. Het is een totaal ander ding dat luistert naar andere natuurkundige wetten. Daarvoor gelden logischerwijs speciaal toegesneden regels, ook juridische die mogelijk behoorlijk afwijken van wat we in het auteursrecht gewend waren. Het gaat niet om het conceptuele idee van de auteur! Nee het gaat om het boék! Het auteursrecht is dan ook een 19e eeuwse uitvinding, evenals het octrooirecht, ontstaan vanuit de toen steeds zwaarder wegende belangen van industriëlen en ondernemers, waaronder de uitgevers, die producten maakten en boeken drukten.
Een e-dossier is niet de gescande versie van een papieren dossier. Iedereen denkt dat, vooral in organisaties, omdat e-informatie zich zoveel efficiënter laat behandelen. Makkelijk, snel, compleet, goedkoop, efficiënt, razendsnel, koppelbaar. Het gaat om de compleetheid en de efficiency, de natte droom van de bureaucraat. Maar luister, een e-dossier is een wezenlijk ander product.
Het papieren dossier zijn samen met het zwaard en de balans de gereedschappen waarmee vrouwe Justitia haar werk doet. Beheerst, in alle rust en na ampel beraad. Ze steekt er wel eens naast, dat krijg je met zo'n blinddoek, maar het blijft een handwapen.
Nee, dan het e-dossier. Dat heeft de kracht van een atoomwapen. Ergens moet een rode knop zijn, met sloten, beveiligingen en wachtwoorden waardoor het niet per ongeluk moet kunnen afgaan. Waardoor onbevoegden er geen laakbare handelingen mee kunnen verrichten, dat is het plan en dat is noodzaak.
Vincent Icke is wijs. Hij heeft gelijk. Het is opletten met het e-book. Er dreigt potentieel gevaar. En hij is ook oud. Want hij lijkt niet te zien dat technische oplossingen voor de door hem aangehaalde onhandigheden er zullen komen en dat deze problemen ondergeschikt zijn aan het zwaardere argument. Het zijn alleen geen signalen van op de loer liggend grootkapitaal. Het is het signaal dat burgers slapen. Dat innovatieve ondernemers slapen. Het signaal van een wetenschap met gebrek aan inspiratie. En een politiek die vooral met de waan van de dag bezig is, met de overheid in het kielzog. En ja, een overijverige overheid die waar mogelijk het atoomwapen inzet.
De werkelijke uitdaging zit in het vinden van nieuwe visie op e-producten. Wat is een e-product? Wat is een e-dossier? Wat is een e-boek? Wat is een i-tune? Wat kan er? Wat mag? Wat vinden we normaal? Zo’n visie moet er komen en daarmee richten we de maatschappij opnieuw in. Tenminste, tenzij we toch liever blijven grijpen naar papier vanwege die voor ouderen permanent onhandige e-readers.
> artikel Vincent Icke, 6 augustus 2010 (alleen voor abonnees NRC)
> weblog Gerrit Komrij
> Gutenberg Project
Hans Kruit
Crowds Blog
HANDS
ON
Tijd om na te denken. Hans Kruit neemt ruimte voor vragen, opmerkingen en de waan van de dag.
8 aug 2010 Revisie e-visie noodzakelijk
Bij digitalisering verschoof de focus ongemerkt van vorm naar inhoud
2 juli 2010 Design als succesversneller
De waarde van design statistisch aangetoond
